Başlangıç Seviyesi için Power BI DAX Eğitimi

Power BI’de DAX Formülleri Nerede Kullanılır?

Power BI’de DAX formüllerini üç şekilde kullanabilirsiniz:

1. Hesaplanan Tablolar - Bu hesaplamalar, bir formüle dayalı olarak rapora ek bir tablo ekler. 
2. Hesaplanan Sütunlar - Bu hesaplamalar, bir formüle dayalı olarak tabloya ek bir sütun ekler. Bu sütunlar, tablodaki diğer alanlar gibi muamele görür.
3. Ölçüler - Bu hesaplamalar, bir formüle dayalı olarak tabloya özet veya birleştirilmiş bir ölçü ekler. 

Bu üç hesaplama türü arasındaki temel fark, bağlamlarıdır (buna birazdan değineceğiz) ve ürettikleri çıktılardır. 

Bu hesaplama türlerinden herhangi birini modele eklemek için şeridin Modelleme sekmesine gidin. Burada yeni bir ölçü, hesaplanan sütun veya tablo eklemek için üç seçenek bulacaksınız. Alternatif olarak, Alanlar bölmesinde bir tabloya sağ tıklayıp açılır menüden yeni ölçü veya hesaplanan sütun ekleme seçeneğini görebilirsiniz. 

DAX Formülü Nasıl Yazılır

DAX formülleri sezgiseldir ve okumaları kolaydır. Bu da DAX’in temellerini anlamayı ve kendi formüllerinizi nispeten hızlı bir şekilde yazmaya başlamayı kolaylaştırır. Doğru DAX sözdiziminin yapı taşlarını gözden geçirelim. 

1. Ölçünün veya hesaplanan sütunun adı
2. Eşittir işleci (“=”), formülün başlangıcını belirtir
3. Bir DAX işlevi
4. Açma (ve kapama) parantezleri (“()”)
5. Sütun ve/veya tablo başvuruları
6. Bir işlevdeki her bir sonraki parametrenin virgülle (“,”) ayrıldığını unutmayın

DAX işlevleri, birden fazla işlemi verimli bir şekilde gerçekleştirmek için birbirinin içine de yerleştirilebilir. Bu, DAX formülleri yazarken çok zaman kazandırabilir. Örneğin, birden çok iç içe IF ifadesine sahip olmak ya da başka bir işlevi sarmalamak için IFERROR işlevini kullanmak çoğu zaman kullanışlıdır; böylece formüldeki hatalar belirttiğiniz değerle temsil edilir. 

Raporlarda en sık kullanılan DAX işlevlerinden bazıları şunlardır:

1. Basit hesaplamalar: COUNT, DISTINCTCOUNT, SUM, AVERAGE, MIN, MAX.
2. SUMMARISE: Genellikle farklı gruplamalar üzerinde ek toplulaştırmalar uygulamak için kullanılan bir tablo döndürür.
3. CALCULATE: Bir veya daha fazla filtreyle birlikte bir toplulaştırma gerçekleştirir. Birden fazla filtre belirttiğinizde, işlev tüm filtrelerin true olduğu yerde hesaplamayı yapar.
4. IF: Mantıksal bir koşula göre, true veya false olmasına bağlı olarak farklı bir değer döndürür. SQL’deki CASE WHEN işlemine benzer.
5. IFERROR: İçteki bir işlevde herhangi bir hata olup olmadığını kontrol eder ve belirtilen sonucu döndürür
6. ISBLANK: Bir sütundaki satırların boş olup olmadığını kontrol eder ve true ya da false döndürür. IF gibi diğer işlevlerle birlikte kullanışlıdır.
7. EOMONTH: Verilen bir tarihin (tarih biçiminde bir sütun başvurusu) ait olduğu ayın son gününü, geçmişte veya gelecekte belirtilen ay sayısı kadar döndürür.
8. DATEDIFF: iki tarih (her ikisi de tarih biçiminde sütun başvuruları) arasındaki farkı gün, ay, çeyrek, yıl vb. cinsinden döndürür.

DAX Formüllerinde Bağlamı Anlamak

Power BI’de DAX formülleri dinamiktir ve oluşturuldukları bağlama göre değişir. DAX’te bağlamların nasıl çalıştığını anlamak önemlidir; bu, formüllerinizde kafa karıştırıcı hatalarla karşılaştığınızda size çokça zaman kazandırabilir. 

DAX’te iki ana bağlam türü vardır: satır bağlamı ve filtre bağlamı.

Satır bağlamı

Bu, bir tablonun tüm sütunlarında sadece “geçerli satıra” karşılık gelir ve ilişkili tablolardaki tüm sütunlara genişler. Bu bağlam türü, DAX formülüne belirli bir formül için hangi satırların kullanılacağını bildirir.

Satır bağlamına sahip bir hesaplanan sütun formülüne örnek:

Cost Price Per Unit = financials[COGS] / financials[Units Sold]

Bu örnekte, Cost Price Per Unit satır satır hesaplanır. Bu, DAX’in veri kümesinde ilerlerken geçerli satırı bilmesi, hesaplamayı yapması ve yeni sütunu sonuçla doldurması gerektiği anlamına gelir.

Satır bağlamı, hesaplanan sütunlarda örtüktür. Bunun nedeni, hesaplanan sütunlarda yapılan hesaplamaların satır satır yapılmasıdır; dolayısıyla satır bağlamı varsayılan olarak tanımlıdır. Ancak, bu durum ölçüler için geçerli değildir; çünkü ölçülerdeki toplulaştırmalar, bir tablodaki tüm satırlara uygulanır. Bu hesaplamaların geçerli bir satırı bilmesine gerek yoktur; zira tüm satırlar birlikte toplulaştırılır. 

Bir ölçü örneği olarak şu DAX formülünü ele alalım:

Profit margin = SUM ( financials[Profit] ) / SUM ( financials[Sales] )

Bu durumda, Profit sütununun tamamı tek bir sayı üretmek üzere toplanır ve bu değer Sales sütununun tamamının toplamına bölünür. DAX, bir toplulaştırma yaptığı için geçerli satırı bilmek zorunda değildir. Dolayısıyla bu ölçünün satır bağlamı yoktur.

Bir ölçüde satır bağlamını açıkça tanımlamak için yineleyici (iterator) adı verilen özel bir işlev kullanmanız gerekir. Yineleyici işlevlere örnek olarak SUMX, AVERAGEX ve COUNTX verilebilir. Bu işlevler önce bir ifadeyi satır satır değerlendirir, ardından sonuç üzerinde nihai toplulaştırmayı gerçekleştirir (ör. toplam, ortalama, adet vb.). Bu şekilde, satır bağlamı bu yineleyiciler kullanılarak açıkça tanımlanır.

Bir yineleyici işlevin kullanımına örnek bakalım:

Average Cost Per Unit = AVERAGEX ( financials, financials[COGS] / financials[Units Sold] )

Bu örnek iki hesaplama yapar: önce ifade satır satır değerlendirilir, ardından sonuç AVERAGE işlevine uygulanır. Aynı sonuca ulaşmanın alternatif bir yolu, önce yukarıda yaptığımız gibi Cost Price Per Unit adlı hesaplanan sütunu oluşturmak ve ardından o sütun için ayrı bir AVERAGE ölçüsü oluşturmaktır. Ancak bu yineleyici işlevleri ne zaman kullanacağınızı bilmek, raporlarınızı daha verimli hale getirebilir ve daha az bellek kullanmanızı sağlayabilir; çünkü tek bir formülle etkili bir şekilde iki hesaplama yapabilirsiniz.

Filtre bağlamı 

Filtre bağlamı, satır bağlamının üzerine uygulanır ve raporda filtre olarak belirtilen satır veya sütun alt kümelerini ifade eder. Filtreler birkaç yolla uygulanabilir:

• Doğrudan bir DAX formülünde
• Filtreler bölmesini kullanarak
• Dilimleyici görseli kullanarak
• Bir görseli oluşturan alanlar aracılığıyla (örneğin bir matristeki satırlar ve sütunlar)

Bir DAX formülüne filtre bağlamı eklemenin iyi bir örneği, ölçüye bir veya daha fazla filtre parametresi eklemenizi sağlayan CALCULATE işlevini kullanmaktır. Aşağıdaki örnekte, yalnızca ABD için filtrelenmiş bir kâr marjı ölçüsü oluşturuyoruz:

USA Profit Margin = CALCULATE ( SUM ( financials[Profit] ) / SUM ( financials[Sales] ),  financials[Country] = "United States of America")

DAX’te Yaygın Zorluklar ve Yeni Başlayanların Hataları

DAX öğrenirken, yeni başlayanlar formülleri anlamayı ve hata ayıklamayı zorlaştıran yaygın tuzaklarla karşılaşabilir. İşte bazı sorunlar ve bunlarla başa çıkma ipuçları:

1. Satır ve filtre bağlamlarını karıştırmak: Birçok yeni başlayan, satır ve filtre bağlamlarını ayırt etmekte zorlanır. Satır bağlamının satır satır gerçekleştirilen işlemleri (ör. hesaplanan sütunlar) ifade ettiğini, filtre bağlamının ise hesaplamalara ek filtreler uyguladığını (ör. bir rapordaki dilimleyiciler veya filtreler) unutmayın. İpucu: Ölçülerde satır bağlamını açıkça tanımlamak için SUMX veya AVERAGEX gibi yineleyici işlevleri kullanın.

2. Hesaplanan sütunları aşırı kullanmak: Hesaplanan sütunlar faydalı olsa da, çoğu zaman daha bellek verimli ve dinamik olan ölçülerle değiştirilebilir. Gereksiz hesaplanan sütunlar veri modelinizi şişirebilir. İpucu: Mümkün olduğunca ölçü kullanın; anlık hesaplanırlar ve veri modelinizin boyutunu kalıcı olarak artırmazlar.

3. Uygun adlandırma kurallarını ihmal etmek: Kötü adlandırılmış ölçüler veya hesaplanan sütunlar, karmaşık raporlarda hızla kafa karıştırıcı hale gelebilir. İpucu: DAX formüllerinizi düzenlemek için tutarlı ve açıklayıcı adlandırma kuralları benimseyin.

4. Performans optimizasyonunu göz ardı etmek: DAX formülleri, optimize edilmezse büyük veri kümelerinde yavaşlayabilir. Aşırı karmaşık formüller veya iç içe geçmiş işlevlerin aşırı kullanımı performans sorunlarına yol açabilir. İpucu: Formüllerinizi analiz ve optimize etmek için DAX Studio gibi araçları kullanın ve mümkün olan yerlerde hesaplamaları basitleştirmeyi düşünün.

DAX Formüllerini Optimize Etmek için En İyi Uygulamalar

Özellikle büyük veri kümelerinde DAX formüllerinin performansını artırmak için şu en iyi uygulamaları izleyin:

Sonuç

Artık deneyebileceğiniz bazı temel DAX araçlarına sahipsiniz ve bunlar DAX’in yapabileceklerinin yalnızca görünen kısmı. 250’den fazla işleve sahip olan DAX’i ustalık seviyesinde öğrenme yolu hem zorlu hem de ödüllendiricidir. Power BI’de DAX’e Giriş kursumuzla DAX becerilerinizi bugün bir üst seviyeye taşıyabilirsiniz!